Skip to main page content

Craobhan ann am Faclair na Gàidhlig (chun na h-ìre seo)

Air a phostadh le Ola air 27/03/24

Craobhan air còmhdach Faclair Dwelly dealbhaichte le Alasdair Gray
Craobhan air còmhdach Faclair Dwelly dealbhaichte le Alasdair Gray

’S cinnteach gun do mhothaich sibh gur ann a-mach air craobhan a tha a’ mhòr-chuid de na ciad inntridhean againn. Aig Faclair na Gàidhlig chan fheum sinn an aibidil a leantainn nuair a bhios sinn a’ taghadh nam faclan air am bi sinn ag obair. An àite sin, faodaidh sinn faclan a thaghadh a tha càirdeach dha chèile air dòigh air choireigin. Tha seo gar cuideachadh gus coltasan agus diofaran fhaicinn eatarra, agus gu bhith nas pongaile agus nas luaithe.

Roghainnich sinn craobhan air sgàth ’s gun deach am facal craobh a thaghadh gus aon de na ciad inntridhean a dheasachadh aig fìor thoiseach a’ phròiseict. An dèidh seo bha e air a chleachdadh gus facladairean ùra a thrèanadh. Bhe e ciallach cumail oirnn le diofar sheòrsaichean chraobhan agus fhuair sinn a-mach gur e cruinneachadh inntinneach agus beartach a bha ann. Gheibh sibh na h-inntridhean air fad air an làraich-lìn againn ach seo beagan bheachdan mun deidhinn.

1. Anns a’ Ghàidhlig, the craobhan nam pàirt den chòd-mholaidh agus mar sin lorg sinn grunn eisimpleirean, gu h-àraidh ann am bàrdachd, far a bheil craobhan a’ comharrachadh buadhan dhaoine:

1776 Comh-chruinneachidh Orannaigh Gaidhealach 287
Bu tu’n t iuthair as a choille, | Bu tu’n darach daingean laidir, | Bu tu’n cuilean bu tu’n dreathan, | Bu tu’n t abhall molach blath mhor.

1776 Comh-chruinneachidh Orannaigh Gaidhealach 320
Cha ’n eil mir annad do’n darach, | No do sheileach dearg na’m blàran, | Tha chuid is mo dhiot do chrithinn.

Faic cuideachd: Michael Newton ‘Tree in Scottish Gaelic literature and tradition’ (Tràchdas PhD, Oilthigh Dhùn Èideann, 1998).

2. The e inntinneach faicinn gum biodh eadar-theangairean uaireannan a’ cleachdadh ainm craoibhe dùthchasaich an àite craoibhe neo-dhùthchasaich air nach biodh an leughadair cho eòlach. Seo dà eisimpleir bhon t-Seann Tiomnadh agus eadar-theangachadh de dh’Odusseia le Iain MacGilleathain:

1786 Leabhraiche an t-Seann Tiomnaidh Isaiah 6: 13
Mar an cuilionn [Heb terebinth, KJV teil tree] agus an darach, aig am bheil, ge do ghearrar a sios e, a bhonn a’ fantuinn, bidh siol naomha ’na bhonn do ’n chinneach so.

1976 Odusseia Homair 85
Bha fearn’ ann ’s critheann [translating Gk. αἴγειρος the black poplar] is giuthas àirdead nan speuran, | craobhan bha tioram o shean ’s ro-chrìon ’s a shnàmhadh dha aotrom.

3. Nuair a bhios sinn a’ sealltainn eachdraidh an fhacail agus na ciallan diofraichte aige, aig an aon àm bidh sinn a’ glacadh mòran fiosrachaidh eile mu Ghàidheil agus an dòigh-beatha. Chì sibh gu soilleir e anns na h-eisimpleirean far a bheil ainm craoibhe a’ ciallachadh ‘fiodh’. Seo agaibh feadhainn dhiubh:

a1707 Orain Iain Luim (1964) 164
’N ciste ghiuthais chaoil bhàin, | ’N déis a h-uigheam aig càch | An taigh-fiodha fo bhlàgh nan òrd.

1846 An Seòl air an Glacar … an Sgadan 21
Ta an sgadan againne […] air a shailleadh le salann Liverpool, agus air a dheanamh suas ann an clàraibh beithe, no feàrna.

1994 An Taigh Dubh ann an Arnol 3
Tha a’ bhascaid no an ‘cliabh’ à seileach agus bhiodh iad gan dèanamh sa bhaile fhèin.

1995 Not an Orchid 281
An caman calltuinn, o mur a faigheadh tu gum biodh a’chumadh nàdurra air ga bhuain, cha robh e uamhasach furasda lùbadh idir.

4. Mar a bhiodh dùil, tha craobhan a’ nochdadh ann an seanfhaclan cuideachd. Seo agaibh a dhà dhiubh bho Collection of Gaelic Proverbs and Familiar Phrases le Alexander Nicolson:

1881 Nicolson Proverbs 335
Oidhche Challuinn, bu math cuilionn ’us calltuinn a bhi ’bualadh a chéile. A windy night was considered a good sign of the season.

1881 Nicolson Proverbs 346
Seileach allt, calltainn chreag, fearna bhog, beithe lag, uinnseann an deiseir.

Tha craobhan a bharrachd ri thighinn, a gabhail a-steach darach agus feàrna. Cumaibh sùil air duilleag nan inntridhean agus air a’ chunntas X againn. Agus, a-nise, bidh sinne a’ feuchainn ri co-dhùnadh a dhèanamh dè na h-ath fhaclan a tha sinn a’ dol a thaghadh.


Rionnag agus Reul-Eòlas

Air a phostadh le Ola air 25/01/24

An-diugh, tha sinn a’ dol a choimhead air rionnag agus air an teacsa ann an Corpas na Gàidhlig a thug dhuinn ceithir eisimpleirean anns an inntreadh seo — Reul-Eòlas le Donnchadh M. Conall, foillsichte ann an 1857.

Seo an tiotal slàn air an duilleig-thiotail:

Reul-Eolas: anns am bheil Cunntas air Cuspairibh an Rian-Ghreine; agus Fath-sgriobhadh ’s am bheil Gearr-shealladh air na Reultaibh Suidhichte.

Chaidh seo a ghiorrachadh gu ‘Gaelic Astronomy by D.M. Connell’ air còmhdadh an lethbhric ann an Leabharlann Nàiseanta na h-Alba. Tha lethbhreac didseatach dhen leabhar air fad ri fhaighinn air an làraich-lìn aca.

Duilleag-thiotail de Reul-Eòlas le Donnachadh M. Conall
Duilleag-thiotail de Reul-Eòlas le Donnachadh M. Conall
Còmhdadh de Reul-Eòlas le Donnachadh M. Conall
Còmhdadh de Reul-Eòlas le Donnachadh M. Conall

Bha Donnchadh M. Conall (no Duncan MacNair Connell) na oileanach aig Oilthigh Ghlaschu agus Colaiste na h-Eaglaise Saoire, Obar Dheathain. Chaidh a shuidheachadh mar mhinistear na h-Eaglaise Saoire, ann an 1862, ann am Fartairchill, Siorrachd Pheairt. Ann an 1879 dh’fhàg e an Eaglais Shaor agus ghabh e san Eaglais Stèidhichte far an robh e na mhinistear aig Eaglais an Naoimh Ciaran ann am Baile a’ Ghobhainn.

Mar a sgrìobh an Dr Catriona Mackie anns an tuairisgeul a tha ri fhaighinn air làrach-lìn DASG, tha criomagan às a’ Bhìoball agus grunn iomraidhean air Dia mar Chruithear na cruinne-cè a’ sealltainn gu bheil Conall ‘happy to combine scientific and Christian understanding of the universe in his discussion of [astronomy]’.

Ann an Roi’-ràdh tha Conall a’ mìneachadh carson a chuir e roimhe leabhar a sgrìobhadh air a’ chuspair seo. Bha e draghail gun robh ‘Oilean-Gàidhealach’ air dheireadh air ‘Oilean nan Gall’ agus bha e a’ smaoineachadh gun robh e cudromach gun rachadh aig na Gàidheil air leughadh mu chùisean saidheansail (.i. ‘gach Ealdhain’) nan cànan fhèin:

Gheibhear ann an dùthchaibh eile gach Ealdhain is Innleachd, a tha air am faotainn a mach le daoine teoma, fòghluimte air an clò-bhualadh, agus air an sgaoileadh am measg an t-sluaigh ’nan cainnt mhàthaireil; ach ann an Gàidhealtachd na h-Alba tha na nithe so air an cumail air an ais, mar nach b’airidh ar luchd-dùthcha air cùisibh co fiùghail a bhi air an cuir fa’n comhair—mar nach bu chomasach ar cainnt fhìnealta air cùisean co àrd riu so aithris.

Mar sin, bha e an dòchas gun dearbhadh an leabhar aige gun robh a’ Ghàidhlig làn-chomasach air bruidhinn mu shaidheans agus innleachdan nua-aimsireil:

Tha ’n t-Ughdair an dòchas, gu’n dean eadhon an oidheirp lag so a dhearbhadh gu soilleir, gu bheil comasan aig ar cànain a dh’ fhaodas a bhi air an gnàthachadh ann a bhi ’toirt soluis do ’n aineolach air Ealain agus innleachdan ar ginealaich.

Agus, chan eil teagamh nach do rinn e a’ chùis, a-rèir a’ mholaidh shìos sgrìobhte leis an Urr. Alex. Cook, Ministear na h-Eaglaise Saoire ann an Srath Fharragaig, a tha ri fhaighinn am measg Testimonials aig deireadh an leabhair:

Amid the wide “diffusion of useful knowledge” among the people for a number of years past, and when even the Welsh and Irish languages have been enriched with popular expositions of science, it is surprising that nothing of the sort should have been attempted for the Scottish Highlanders in their native tongue. Mr. D. M. Connell of Aberdeen deserves great credit for making a commencement in supplying this defect, in a Treatise on Astronomy, which he has prepared in Gaelic, and is now putting through the press. The difficulties of such an undertaking are obviously considerable; but, from a perusal of the work in manuscript, I am happy to see that he has overcome those of a literary kind completely. He has put our venerable Celtic to the unwonted work of conveying scientific ideas with remarkable success, finding easy and expressive native phrases even for the technical terms, and stating the leading principles and facts in a lucid and forcible manner. The style, while idiomatic, is sufficiently free from local peculiarities to be, I believe, everywhere intelligible in the Highlands.

Seo agaibh na h-eisimpleirean a thagh sinn gus ceithir ciallan dhen fhacal rionnag a mhìneachadh.

Tha a’ chiad fhear ann an ciall I.1.a. Seòrsa sam bith de nithean speurach (.i. celestial objects) (a’ gabhail a-steach na Grèine) a tha a’ deàrrsadh len cumhachd fhèin:

Tha na rionnagan air an roinn a mach le reultairibh o cheann uine mhòr a nis ’nan grioglachanaibh, no grunnanaibh. [p. 121]

Tha an dàrna fear a’ toirt iomradh air rionnagan mar dhòigh seòlaireachd no air iùl fhaighinn (ciall I.1.b.):

Tha gu bheil e [sc. an saoghal] cruinn […] air a dhearbhadh, ’n uair a tha neach, a tha dol air astar (biodh e air muir no air tìr) a’ gabhail beachd air suidheachadh nan rionnag. (p. 13)

’S e Reul-Eòlas a thug dhuinn na h-eisimpleirean as tràithe ann an ciallan I.3. agus I.4.

Ann an I.3. ’s e rionnag a thathas a’ toirt air an talamh, a’ ciallachadh an seo seòrsa sam bith de nì speurach, a’ gabhail a-steach phlanaidean, a tha a’ deàrrsadh le a bhith a’ tilgeil air ais solas na grèine:

Tha sinn an dòchas mu’n d’theid e [sc. an leughadair] gu ro-fhada air aghaidh anns an leabhran so, gu’m bi e ullamh gu bhi ’g aideachadh gur rionnag an talamh so. (p. 9)

Agus ann an I.4. tha rionnag a’ nochdadh mar phàirt de dh’ainm reul-bhaid shònraichte:

Goirear do reultan a’ Chrann-Arain, na Slait-thomhais, agus Grunnan no Grioglachan nan Seachd-Rionnag, Reultan Suidhichte. (p. 25)

Chì sibh gu bheil dà eisimpleir dhen fhacal reul anns a’ chriomaig mu dheireadh. Tha sinn an dòchas coimhead air an fhacal seo a dh’aithghearr gus coimeas a dhèanamh eadar reul agus rionnag. Tha làn dùil againn gun nochd Reul-eòlas san inntreadh sin cuideachd.


CUR AIR BHOG: LÀRACH-LÌN FHACLAIR NA GÀIDHLIG AGUS IONAD FACLAIR NA GÀIDHLIG

[brath-naidheachd]

Air a phostadh le Ola air 9/11/23

Tha e na adhbhar toileachas dha Bòrd-stiùiridh is luchd-obrach Fhaclair na Gàidhlig an làrach-lìn ùr agus Ionad Fhaclair na Gàidhlig a chur air bhog aig Sabhal Mòr Ostaig, is iad a’ comharrachadh a’ 50mh ceann-bliadhna aca.

Bheir Faclair na Gàidhlig faclair eachdraidheil Gàidhlig a tha ùghdarrasail, uile-chùiseach is so-ruigsinneach gu buil tro leasachadh teicneolas ùr-nodha na faclaireachd. Thathar a’ cur Fhaclair na Gàidhlig ri chèile tro phrionnsapalan eachdraidheil, coltach ri Oxford English Dictionary (OED) agus Dictionary of the Older Scottish Tongue (DOST) agus bidh e na shàr eisimpleir cuide ris na faclairean sin is iad a’ leantainn traidisean na faclaireachd aig sàr ìre eadar-nàiseanta ann an Alba.

A thuilleadh air leasachadh shiostaman faclaireachd, earrannan faclair is sgioba faclaireachd, tha an luchd-obrach air obair dhìcheallach a dhèanamh a’ leasachadh an t-siostaim às-earrainn is sgrìobhaidh aca fhèin, Meanmna, gus an taisbean an làrach-lìn doimhneachd na h-obrach an lùib nan earrannan.

’S e iomairt chom-pàirteach fhad-ùine a th’ ann an Ionad Faclair na Gàidhlig eadar Sabhal Mòr Ostaig, an t-Ionad Nàiseanta airson Cànan is Cultar na Gàidhlig, agus Oilthighean Obar Dheathain, Dhùn Èideann, Ghlaschu is Shrath Chluaidh.

Tha an t-Ionad air a mhaoineachadh le Comhairle Mhaoineachaidh na h-Alba agus Bòrd na Gàidhlig.

Thuirt An Dr Gillian Rothach, Prìomh-sgrùdaire dha Faclair na Gàidhlig:

“Tha Bòrd-stiùiridh Fhaclair na Gàidhlig fìor thoilichte Ionad Faclair na Gàidhlig agus làrach-lìn ùr Fhaclair na Gàidhlig a chur air bhog.

“’S e clachan-mìle cudromach a th’ ann an Ionad Faclair na Gàidhlig, a tha stèidhichte aig Sabhal Mòr Ostaig, agus an làrach-lìn ùr is sinn a’ leasachadh a’ phròiseict eadar-oilthigh, Faclair na Gàidhlig, a th’ air cur roimhe sàr fhaclair barraichte na Gàidhlig a thoirt gu buil.

“Tha sinn an comain nam prìomh sponsairean againn, Comhairle Mhaoineachaidh na h-Alba agus Bòrd na Gàidhlig, airson an cuid taic riatanach a leig leinn na clachan-mìle seo a ruighinn.”

Thuirt an Stiùiriche Rannsachaidh is Innleachdais aig Comhairle Mhaoineachaidh na h-Alba, Helen Cross:

“Tha sinn moiteil gun robh sinn an sàs ann an leasachadh Fhaclair na Gàidhlig bhon fhìor-thoiseach. Bidh an dà chuid, an t-ionad ùr is an làrach-lìn ùr, a’ neartachadh na Gàidhlig agus cultar is dualchas nan Gàidheal. Bu toil leam meal a naidheachd a chur air a h-uile duine a thug na pròiseactan gu buil agus tha mi a’ guidhe gach soirbheas leis an ionad is leis an làraich-lìn.”

Thuirt Ealasaid Dhòmhnallach, Ceannard Bhòrd na Gàidhlig:

“Is e ceum mhòr a tha seo airson Faclair na Gàidhlig, pròiseact ris a bheil Bòrd na Gàidhlig toilichte a bhith comasach taic a chumail. Bidh an làrach-lìn agus an t-ionad nan deagh ghoireasan do mhuinntir na Gàidhlig agus luchd-obrach a’ phròiseict.”

An làthair
Aonghas S. MacLeòid (Sabhal Mòr Ostaig), Sharon Pearson (Manaidsear an Ionaid), Ian Blackford BP, Ola Szczesnowicz (Stiùiriche Faclaireachd Eadar-amail), An Dr Gillian Rothach (Prìomh Stiùiriche)

IONAD FACLAIR NA GÀIDHLIG AGUS LÀRACH-LÌN ÙR AIR AN CUR AIR BHOG

Air a sgrìobhadh le Ola air 13/10/23

Air a’ mhìos seo chaidh, chomharraich Sabhal Mòr Ostaig 50 bliadhna bho chaidh a stèidheachadh agus bha sinn toilichte a bhith anns a’ cholaiste air an latha shònraichte sin.

Chleachd sinn an cothrom seo cuideachd gus an làrach-lìn ùr againn agus Ionad Faclair na Gàidhlig a chur air bhog. Chì sibh beagan dealbhan bhon tachartas gu h-ìosal.

Tha sinn air ar dòigh gun urrainn dhuinn na ciad eisimpleirean dhen obair againn a shealltainn dhan mhòr-shluagh. Mar sin, ’s urrainn dhuinn a bhith a’ mìneachadh na tha e a’ ciallachadh gun cruthaich Faclair na Gàidhlig faclair eachdraidheil Gàidhlig a tha ùghdarrasail, uile-chùiseach is so-ruigsinneach.

An seo, bu toigh leam taing a thoirt do Stevie Barrett nach robh comasach air tighinn dhan tachartas ach a rinn a dhìcheall an làrach-lìn a dheasachadh. ’S e Stevie a chuidich sinn nuair a bha sinn airson dèanamh cinnteach gu bheil inntridhean Faclair na Gàidhlig air an taisbeanadh ann an dòigh a tha cho soilleir ’s a ghabhas.

An deach linn? Cuiribh fios thugainn ma bhios beachd no moladh sam bith agaibh.

Tha sinn an dòchas gu bheil na ciad inntridhean a’ sealltainn na tha sinn a’ feuchainn ri dhèanamh agus carson a tha sinn feumach air sgioba nas motha! Tha sinn fortanach gu bheil am pròiseact air a mhaoineachadh le Bòrd na Gàidhlig agus Comhairle Maoineachaidh na h-Alba, agus gu dearbh o chionn ghoirid chuir sinn iarrtasan a-steach dhan dà bhuidhinn. Ma bhios sinn soirbheachail, bidh sinn a’ sireadh fhacladairean ùra an-ath-bhliadhn’.

Anns an eadar-àm, tha sinn a’ dol a chumail oirnn a’ cur ris an làraich-lìn gus an obair againn a thaisbeanadh.

An làthair
Sreath cùil C-D: Aonghas S. MacLeòid (Sabhal Mòr Ostaig), Iain D. Urchardan (Sabhal Mòr Ostaig), Sharon Pearson (Manaidsear an Ionaid), Ian Blackford BP, Ola Szczesnowicz (Stiùiriche Faclaireachd Eadar-amail), An Dr Gillian Rothach (Prìomh Stiùiriche), Shona NicIllinnein (Bòrd na Gàidhlig)
Sreath aghaidh C-D: An t-Ollamh Boyd Robasdan (Prionnsapal Sabhal Mòr Ostaig 2008-2018), Morag Campbell (Comhairle Maoineachaidh na h-Alba), Lorna Pike (a bha roimhe na Stiùiriche Faclaireachd)
Lorna a’ toirt geàrr-chunntas air eachdraidh a’ phròiseict
Lorna a’ toirt geàrr-chunntas air eachdraidh a’ phròiseict
Ola a’ taisbeanadh na làraich-lìn ùir
Ola a’ taisbeanadh na làraich-lìn ùir